Dankzij de medewerking van de vereniging "Oud Lunteren" mochten we wat grasduinen in een meer dan
honderd jaar oud, maar prachtig bewaard gebleven notulenboek van de Lunterse Naai en Breischool. Daarbij bevonden zich tevens talrijke documenten, correspondentie en sollicitatiebrieven en een aantal financiële verslagen. Het leek ons wel aardig, in een paar afleveringen, één en ander uit al die oude gegevens te vertellen. Op zichzelf geen wereldschokkende gebeurtenissen, maar die eens, zij het ruim een eeuw geleden, toch een rol speelden in het Lunterse dorpsleven.

In Februari 1866 besloot een achttal dames uit het dorp, een naai en breischool ten behoeve van, zoals de notulen vermelden, "behoeftige meisjes", Op touw te zetten en deze, zo mogelijk later net een bewaarschool uit te breiden.
Elk opgroeiend meisje uit die jaren diende toch het vak "nuttige handwerken" goed onder de knie te hebben.
Wat moesten zij beginnen, straks getrouwd met een gezin achter zich en niet de kunst van breien, stoppen en
herstellen verstonden. Voor meisjes uit betere kringen behoorde dergelijk onderwijs bij de opvoeding, maar bij minder bedeelden stond werken en niet leren op de voorgrond. Eigenlijk dus een sociale gedachte die aan het initiatief van de dames ten grondslag lag.

Overigens bezat het achttal goed in het gehoor liggende onvervalste Lunterse namen waarvan het merendeel zelfs nu nog een bekende klank bezit. Het waren Mevr. v. d. Ham-Wilbrink; mevr. v. Schothorst-Roelofsen, mevr. v. d. Ham-Fiboel, mevr. Lit-Romeyn, mevr. Wilbrinkv. d. Ham, mevr. Hassley-v. Everdingen, mej. H. F Roelofsen en mej. H. J. Dura.
Zoals men ziet, waren de aloude families v. d. Ham, Wilbrink en v. Schothorst goed vertegenwoordigd.
Uit hun midden werd een bestuur samengesteld: mevr. v. Schothorst- Roelofsen, presidente, mevr. v. d. Ham- Fiboel, secretaresse, mevr. v. d. Ham-Wilbrink, penningm.
Geld om te beheren was er weliswaar nog niet, maar op een bijeenkomst van 6 Maart 1866, werd besloten, gelet op het algemeen belang een beroep te doen op de dorpsgemeenschap. Een huis-aan-huis collecte bracht het beginkapitaal, 123,10 op en zuinig als men in die jaren was, werd honderd gulden ,daarvan bij een bank "op rente gezet".
Met het resterende bedrag dachten de dames het voorlopig wel te redden.

Reglement
Een uitvoerig reglement werd opgesteld, dat enkele jaren later, om precies te zijn, 30 Januari 1870, Koninklijke
goedkeuring verkreeg en waarvan we enkele meer of minder belangrijke punten vermelden. De Lunterse naai en
breischool was opgericht ten behoeve van meisjes, in de leeftijd van twaalf tot achttien jaar, afkomstig uit noodlijdende gezinnen. Men dacht de school te kunnen financieren door giften, legaten, erfstellingen, rente van uitstaand geld en een jaarlijkse verloting. De vereniging zal steeds bestaan uit acht dames, mocht één van hen, door welke omstandigheid dan ook, uittreden, dan zal deze vacature zo spoedig mogelijk, in onderling overleg, worden aangevuld.
De dames zouden elke eerste Maandag van de maand, ten huize van één hunner, bij elkaar komen teneinde de lopende zaken te bespreken. In het laatste artikel werd gesteld dat bij ontbinding van de vereniging de bezittingen zouden overgaan naar de diaconie van de Herv. Kerk te Lunteren. Later zal blijken dat deze bepaling geen werkelijkheid is geworden.

Start
Op 1 Mei 1866 startte de school met het streefgetal van twaalf meisjes. Als hoofd, de eerste jaren heel simpel met "naaivrouw" betiteld, werd Gerritje Hulstein-Hoefakker aangesteld. Zij moest elke middag, zaterdag en zondag uitgezonderd, van twee tot zeven uur met een tussenpauze van een half uur, les geven en ontving daarvoor de vorstelijke beloning van één gulden per week, pakweg vier cent per uur. Wel moest ieder kind voor de naaivrouw elke vrijdagmiddag een dubbeltje meebrengen, hetgeen, als alle kinderen deze verplichting nakwamen, haar inkomen ongeveer verdubbelde.

Ook voor de leerlingen golden voorschriften: elk meisje betaalde een kwartje en verkreeg daarvoor het recht om
op een stoel te mogen zitten. Bleef een leerling langer dan vier weken weg, dan werd geacht dat zij de school had verlaten en moest bij eventuele terugkomst opnieuw het inleggeld worden betaald. Verder dienden de meisjes zich ordelijk, niet brutaal maar gehoorzaam te gedragen en reinheid van lichaam en geest te betrachten.
Op deze zaken zou niet alleen de naaivrouw, maar, op gezette tijden, ook een vertegenwoordigster van het bestuur nauwlettend toezien. De eerste drie middagen van de week mochten de meisjes voor zichzelf werken, waardoor zij, naarmate hun bekwaamheid vorderde, moeder thuis, op dit terrein, al wat werk uit de hand konden nemen. De twee resterende middagen werden de gereed gekomen werkstukken voor de school gereserveerd. De materialen werden door het bestuur verstrekt; regelmatig worden ook uitgaven vermeld voor aankoop van wol en geel katoen.

Bijbel lenen
Hoewel niet als Christelijke school opgezet, besloot het bestuur, September 1866, voortaan elke middag te beginnen met het voorlezen, door de naaivrouw, van een hoofdstuk uit de Bijbel. Het kon geen kwaad als de leerlingen, naast hun handenarbeid ook wat geestelijk voedsel meekregen. Het idee werd geen succes; misschien door het, naar gewoonte van die tijd, op één dreun voorlezen, bleek de belangstelling maar matig en draaide het halve uur uit op fluisterend gebabbel en gegiechel. Reeds in december daarop werd met Bijbellezen gestopt; het bleek verloren tijd te zijn waarmede noch de school noch de leerlingen gebaat waren.
Voortaan werd echter elke dag een Bijbeltekst opgegeven, die de meisjes al breiende, uit hun hoofd moesten leren. Bovendien kreeg elk kind, in januari 1867 een kerkboekje uitgereikt met de opdracht dat thuis te bestuderen. Hiermede was voldoende aandacht aan de geestelijke opvoeding besteed, zonder dat daardoor de 1essen in het gedrang kwamen. Ds. Cramer
heeft nog verzocht de meisjes "en bloc" naar zijn Zondagsschoolover te hevelen, maar kreeg nul op rekest. De dames waren van oordeel dat zulks een zaak was die de ouders aanging. Ook speelde misschien het volgende een rol. Ds. Cramer was n.l. geen Hervormd predikant maar voorganger van een groep mensen die het niet eens waren met de opvattingen binnen de Ned.
Herv. kerk in in 1859 de Lunterse gemeente verlieten. Aanvankelijk noemde zij zich "Onder het kruis", maar sloten zich, in 1865, aan bij de Chr. Geref. kerk. De afgescheidenen kwamen bijeen ten huize van N. Koops in de Dorpsstraat. Dit huis stond dan ook bekend als de Kruiskerk. Ds. Cramer vertrok 22 maart 1868 naar Beekbergen; het pand werd gehuurd en later
gekocht door het bestuur van de naai en breischool, daar komen we nog wel op terug.

De naaivrouw kende haar vak en de kunst deze kennis op de meisjes over te brengen blijkbaar uitstekend, want reeds drie maanden na opening van de school, augustus 1866 mocht elke leerling een paar zelfgebreide kousen mee naar huis nemen. Ook het Sinterklaasfeest werd niet vergeten, de dames betaalden uit eigen portemonnee anderhalf pond speculaas, dat onder de
leerlingen werd verdeeld. Bovendien ontving elk meisje een schort of, om een woord uit die tijd te gebruiken, boezelaar. Wel werd bij dit kledingstuk dringend aangeraden het uitsluitend voor de zondag te bestemmen dan stonden zij er tijdens de kerkgang in ieder geval netjes op.
Gerritje Hulstein-Hoefakker mocht dan als een goede naaivrouw geprezen worden, zij zag dat ook wel graag in geld uitgedrukt. Binnen het jaar, april 1867, verzocht zij: "vermeerdering van haar beloning", zoals het in de notulen staat vermeld. De dames dachten daar niet aan. Met grote eenstemmigheid werd het verzoek afgewezen. Een jaar later hield de naaivrouw het voor gezien en kondigde haar vertrek aan. Het bestuur, blijkbaar overtuigd dat in de naaste omgeving moeilijk een geschikte opvolgster te vinden zou zijn, plaatste twee maal, op 4 en 6 mei 1868 een advertentie in de Haarlemmerkrant. Er kwamen zes sollicitatiebrieven binnen. verspreid uit het gehele land. De dames gingen niet over één nacht ijs, uitvoerige inlichtingen omtrent de kandidaten werden ingewonnen, vooral bij dominees ter plaatse, totdat uiteindelijk de weduwe v. d. Schoof, geboren Gramser uit Someren, N. Br. werd benoemd.
Zij begon 17 augustus 1868 met haar werkzaamheden, de betiteling "naaivrouw" verdween, het werd voortaan
"Juffrouw". Zoals meer voorkomt, wat Gerritje Hulstein niet gedaan kon krijgen lukte haar wel; de weduwe kreeg
een salaris van honderd en vijftig gulden per jaar plus vrij wonen. Maar hoewel waarschijnlijk tevreden, bleek de wed. v. d. Schoot-Gramser nog niet voldaan, althans begin januari van het volgend jaar, verzocht ook zij om loonsverhoging. En daarmee willen we de volgende aflevering beginnen.
H. J. Nijenhuis.